Semántica del sujeto léxico explícito y del sujeto implícito de tercera persona en latín: definitud, animacidad y agentividad
Contenido principal del artículo
Resumen
Este trabajo presenta una descripción semántica y contrastiva del sujeto léxico explícito y del sujeto implícito de tercera persona en latín, según sus rasgos de definitud, animacidad y agentividad. El objetivo es mostrar que la semántica es medular para explicar la presencia explícita o la implícita de esta función sintáctica. Exponemos que ambos tipos de sujeto tienen dinámicas semánticas distintas, además de que planteamos una jerarquización de rasgos para la categoría, según la información que arroja nuestro corpus. Con esto, aportamos la descripción de un aspecto central de la lengua latina, que, a la fecha, persiste como pendiente en los estudios gramaticales. Analizamos cuantitativa y cualitativamente un corpus de textos del s. I a. C. como evidencia.
Descargas
Métricas
Detalles del artículo

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial 4.0.
Los autores/as que publiquen en NOVA TELLVS aceptan los siguientes términos:- El autor o autores se compromete(n) a firmar una Declaración de texto inédito y cesión de derechos patrimoniales autorizando la publicación en los distintos soportes y espacios de difusión de NOVA TELLVS y cediendo los derechos patrimoniales sobre la obra en forma total y exclusiva a la Universidad Nacional Autónoma de México, conforme a lo establecido en el artículo 84 de la Ley Federal del Derecho de Autor y demás relativos y aplicables a su reglamento, en el entendido de que será respetado su derecho autoral sobre la obra, se les otorgará el crédito correspondiente.
- Todos los textos publicados por NOVA TELLVS –sin excepción– se distribuyen amparados bajo la licencia Creative Commons 4.0 Atribución-No Comercial (CC BY-NC 4.0 Internacional), que permite a terceros utilizar lo publicado siempre que mencionen la autoría del trabajo y especifiquen que la primera publicación se hizo en esta revista.
- Los autores/as pueden realizar otros acuerdos contractuales independientes y adicionales para la distribución no exclusiva de la versión del artículo publicado en NOVA TELLVS (por ejemplo incluirlo en un repositorio institucional o darlo a conocer en otros medios en papel o electrónicos) siempre que indique clara y explícitamente que el trabajo se publicó por primera vez en esta revista.
- Para todo lo anterior, junto con su material propuesto, los autores/as deben remitir el formato de Declaración de texto inédito y cesión de derechos patrimoniales de la primera publicación debidamente requisitado y firmado por los autores/as. Este formato debe ser enviado en archivo PDF a novatellus@unam.mx o iiflnovatellus@gmail.com
NOVA TELLVS no realiza cargos económicos a los autores/as por enviar, procesar o publicar sus textos.
Citas
Fuentes antiguas
Cornelius Tacitus, Annales (Cornelii Taciti Annalium ab Excessu Divi Augusti Libri), ed. Charles Dennis Fisher, Oxford, Oxford University Press (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1906.
Cornelius Tacitus, De Vita Iulii Agricolae (Cornelii Taciti Opera Minora), ed. John George Clark Anderson, Oxford, Oxford University Press (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1939.
Gaius Iulius Caesar, De Bello Gallico (Gaii Iulii Caesaris: Commentarii Rerum Gestarum), Vol. 1, ed. Otto Seel, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1961.
Gaius Plinius Caecilius Secundus, Epistulae (Gaii Plini Caecili Secundi Epistularum Libri Decem), ed. Roger Aubrey Baskerville Mynors, Oxford, Oxford University Press (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1963.
Lucius Livius Andronicus, Odyssia (Fragmenta Poetarum Latinorum Epicorum et Lyricorum praeter Ennium et Lucilium), ed. Willy Morel, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1927.
Marcus Porcius Cato, Orationes (Oratorum Romanorum Fragmenta Liberae Rei Publicae), Vol. 1, ed. Henrica Malcovati, Torino, Paravia, 1953.
Marcus Tullius Cicero, Laelius de Amicitia (Marci Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia. Part 4), Vol. 3, ed. Carl Friedrich Wilhelm Müller, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1890.
Marcus Tullius Cicero, Pro Archia (Marci Tulli Ciceronis Orationes), Vol. 6, ed. Albert Curtis Clark, Oxford, Oxford University Press (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1911.
Marcus Tullius Cicero, Tusculanae Disputationes (Marci Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia), Fasc. 44, ed. Max Pohlenz, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1918.
Marcus Tullius Cicero, Academica (Marci Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt. Omnia), Fasc. 42, ed. Otto Plasberg, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1922.
Marcus Tullius Cicero, De Natura Deorum (Marci Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia), Fasc. 45, ed. Wilhelm Ax, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1933.
Marcus Tullius Cicero, Epistulae ad Atticum (Cicero’s Letters to Atticus), 6 Vols., ed. David Roy Shackleton Bailey, Oxford, Oxford University Press (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1965-1968.
Publilius Syrus, Sententiae (Publilii Syri Mimi Sententiae), ed. Wilhelm Meyer, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1880.
Publius Vergilius Maro, Aeneis (Publii Vergili Maronis Opera), ed. Roger Aubrey Baskerville Mynors, Oxford, Oxford University Press (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1972.
Titus Livius, Ab urbe condita (1-5: Titi Livi Ab Urbe Condita), Vol. 1, ed. Robert Seymour Conway and Charles Flamstead Walters, Oxford, Oxford University Press (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1955.
Titus Maccius Plautus, Captivi, Curculio (Plauti Comoediae), Vol. 1, ed. Friedrich Leo, Berlin, Weidmann, 1895.
Titus Maccius Plautus, Stichus (Plauti Comoediae), Vol. 2, ed. Friedrich Leo, Berlin, Weidmann, 1896.
Vitruvius Pollio, De Architectura (Vitruvii de Architectura), ed. Friedrich Krohn, Leipzig, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, 1912.
Fuentes modernas
Alcocer Urueta, Ricardo, “La teoría unificada de las oraciones copulativas propuesta por Andrea Moro”, Revista de filosofía diánoia, 65/85, 2020, pp. 135-160.
Baeza, Francisco Javier, y Luis Penagos, Gramática latina teórico-práctica. Sintaxis, Santander, Sal terrae, 1955.
Banniard, Michel, Latinophonie et diastratie complexe: pour un repositionnement du rapport latin écrit/latin parlé, conferencia presentada en el 18º Colloque International de Linguistique Latine, Toulouse, Université de Toulouse 2-Le Mirail, 8 de junio de 2015.
Baños Baños, José Miguel (coord.), Sintaxis del latín clásico, Madrid, Liceus E-Excelence, 2009.
Baños Baños, José Miguel, “La subordinación completiva”, en José Miguel Baños (coord. y ed.), Sintaxis latina, Madrid, Centro Superior de Investigaciones Científicas, 2021, pp. 623-682.
Baños Baños, José Miguel, y Concepción Cabrillana Leal, “Orden de constituyentes en la oración”, en José Miguel Baños (coord. y ed.), Sintaxis latina, Madrid, Centro Superior de Investigaciones Científicas, 2021, pp. 910-927.
Barðdal, Jóhanna, y Thórhallur Eythórsson, “The Change that Never Happened: The Story of Oblique Subjects”, Journal of Linguistics, 39, 2003, pp. 439-472.
Bassols de Climent, Mariano, Sintaxis latina, ed. Lambert Ferreres, Pere Joan Quetglas y Priscila Borrell, Barcelona, Universidad de Barcelona, 2015.
Bauer, Brigitte, “Word Order”, in Philip Baldi and Pierluigi Cuzzolin (ed.), New Perspectives on Historical Latin Syntax 1. Syntax of the Sentence, Pennsylvania, Walter de Gruyter, 2009, pp. 241-316.
Belloro, Valeria, “Spanish datives: remarks on the information-structure side of the story”, in Lilián Guerrero, Sergio Ibáñez, Valeria Belloro (eds.), Studies in Role
and Reference Grammar, Ciudad de México, Universidad Nacional Autónoma de México, 2009.
Bennet, Charles, New Latin Grammar, New York, Allyn and Bacon, 1918 (3a. ed.).
Bosque, Ignacio, y Javier Gutiérrez-Rexach, Fundamentos de sintaxis formal, Madrid, Akal, 2009.
Braunstein, Néstor Alberto, Psiquiatría, teoría del sujeto, psicoanálisis (hacia Lacan), Madrid, Siglo XXI, 1985.
Bussmann, Hadumod, Routledge Dictionary of Language and Linguistics, London/New York, Routledge, 1996.
Cabrillana Leal, Concepción, “Nominativo y vocativo”, en José Miguel Baños (coord. y ed.), Sintaxis latina, Madrid, Centro Superior de Investigaciones Científicas, 2021, pp. 111-134.
Chomsky, Noam, “Specification of empty categories (The pro-drop parameter)”, in Lectures on Government and Binding. The Pisa Lectures, Dordrecht, Foris, 1981, pp. 231-284.
Company Company, Concepción, “Grammaticalization and Category Weakness”, in Ilse Wischer and Gabriele Diewald (ed.), New Reflections on Grammaticalization,
Amsterdam, John Benjamins, 2002, pp. 201-216.
Comrie, Bernard, “Language Universals”, in Language Universals and Linguistic Typology: Syntax and Morphology, Chicago, Chicago University Press, 1981, pp. 1-32.
Croft, William, “Agreement vs. Case Marking in Direct Objects”, in Michael Barlow and Charles Ferguson (ed.), Agreement in Natural Language: Approaches, Theories, Descriptions, Stanford, Center for the Study of Language and Information, 1988, pp. 159-180.
Devine, Andrew, and Laurence Stephens, Latin Word Order, Oxford, Oxford University Press, 2006.
Di Tullio, Ángela, Manual de gramática del español. Desarrollos teóricos, ejercicios, soluciones, Buenos Aires, Edicial, 1997.
Ernout, Alfred, Morphologie historique du latin, Paris, Klincksieck, 1914.
Ferrater Mora, José, Diccionario de filosofía, Barcelona, Ariel, 2001.
Fillmore, Charles, “The Case for Case”, in Emmon Bach and Roberth Thomas Harms (eds.), Universals in Linguistic Theory, New York, Holt, Rinehart and Winston, 1968, pp. 1-88.
Flores, Marcela, y Chantal Melis, “El fenómeno de sujeto dativo”, en Chantal Melis y Marcela Flores (eds.), El siglo xix. Inicio de la tercera etapa evolutiva del español, Ciudad de México, Universidad Nacional Autónoma de México, 2015, pp. 35-79.
Givón, Talmy, “Topic, Pronoun, and Grammatical Agreement”, in Charles Li (ed.), Subject and Topic, London/New York, Academic Press, 1976, pp. 149-188.
Givón, Talmy, “The Pragmatics of Word Order”, in Talmy Givón (ed.), Topic Continuity in Discourse: A Quantitative Cross-Language Study, Amsterdam, John Benjamins, 1983, pp. 1-43.
Greenberg, Joseph, Language universals, with special reference to feature hierarchies, La Haya, Mouton, 1966.
Haspelmath, Martin, “Against markedness (and what to replace it with)”, Journal of Linguistics, 42, 2006, pp. 25-70.
Jakobson, Roman, “Contribución a la teoría general de los casos”, en Ensayos de lingüística general, Barcelona, Seix Barral, 1975, pp. 235-302.
Keenan, Edward, “Towards a Universal Definition of ‘subject’ ”, in Charles Li (ed.), Subject and Topic, London/New York, Academic Press, 1976, pp. 305-334.
Kroeger, Paul, Analyzing Grammar. An Introduction, New York, Cambridge University Press, 2005.
Lambrecht, Knud, Information Structure and Sentence Form: Topic, Focus and the Mental Representations of Discourse Referents, New York, Cambridge University
Press, 1994.
Marouzeau, Jules, L’ordre des mots dans la phrase latine. I. Les Groupes nominaux, Paris, E. Champion, 1922.
Marouzeau, Jules, L’ordre des mots dans la phrase latine. II. Le verbe, Paris, Les Belles Lettres, 1938.
Marouzeau, Jules, L’ordre des mots dans la phrase latine. Volume complémentaire, Paris, Les Belles Lettres, 1953.
Mayerthaler, Willi, Morphological markedness, Frankfurt, Ann Arbor, 1986.
Meillet, Antoine, Esquisse d’une Histoire de la Langue Latine, Paris, Klincksieck, 1966.
Melis, Chantal, “Precisiones lingüísticas en torno al concepto de agente”, en Raúl Eduardo González y Araceli Enríquez Ovando (eds.), Estudios sobre lengua y literatura, Morelia, Universidad Michoacana de San Nicolás de Hidalgo, 2012, pp. 15-40.
Nebrija, Antonio de, Introduciones latinas contrapuesto el romance al latin [Gramática latina], Morelia, Imprenta de Jurado, 1891 (1481).
Palmer, Leonard Robert, The Latin Language, Oklahoma, University of Oklahoma Press, 1954.
Pasillas Mendoza, Rebeca, “Sujeto léxico”, en Concepción Company (dir.), Sintaxis histórica de la lengua española. Cuarta parte: Estructura argumental, estructura informativa y discurso. Tradiciones discursivas y géneros textuales, Ciudad de México, Universidad Nacional Autónoma de México-Fondo de Cultura Económica, en prensa. Pasillas Mendoza, Rebeca, Sujeto léxico y sujeto nulo en la historia de la lengua española. Caracterización, condicionamientos y antecedentes latinos, tesis doctoral, Ciudad de México, Universidad Nacional Autónoma de México, en proceso.
Pieroni, Silvia, “Deixis and anaphora”, in Philip Baldi and Pierluigi Cuzzolin (eds.), New Perspectives on Historical Latin Syntax 3. Constituent Syntax: Quantification, Numerals, Possession, Anaphora, Pennsylvania, Walter de Gruyter, 2010, pp. 241-316.
Pimentel, Julio, Gramática latina. Método teórico-práctico, Ciudad de México, Porrúa, 2006.
Pimentel, Luz Aurora, “Representación narrativa de la conciencia: sujeto e identidad narrada”, en María Stoopen (coord.), Sujeto. Enunciación y escritura, Ciudad de
México, Universidad Nacional Autónoma de México, 2011, pp. 196-212.
Pinkster, Harm, Latin Syntax and Semantics, London/New York, Routledge, 1990.
Pinkster, Harm, The Oxford Latin Syntax. 1. The Simple Clause, Oxford, Oxford University Press, 2015.
Polo, Pascual, Gramática elemental de la lengua latina ordenada por un método sencillo, claro y preciso, Burgos, Imprenta del autor, 1862.
Ramos Guerreira, Agustín, “Oraciones de relativo”, en José Miguel Baños (ed.), Sintaxis del latín clásico, Madrid, Liceus E-Excelence, 2009, pp. 563-600.
Real Academia Española y Asociación de Academias de Lengua Española, Glosario de términos gramaticales, Salamanca, Universidad de Salamanca, 2019.
Segura Munguía, Santiago, Gramática latina, Bilbao, Universidad de Deusto, 2012.
Sigurðsson, Halldór Ármann, “Icelandic non-Nominative Subjects. Facts and Implications”, in Peri Bhaskararao and Karumuri Subbarao (eds.), Non-Nominative Subjects, Vol. 2, Amsterdam, John Benjamins, 2004, pp. 137-159.
Spevak, Olga, Constituent Order in Classical Latin Prose, Amsterdam, John Benjamins, 2010.
Tárrega Garrido, Jorge, “Genitivo adnominal y determinación”, Revista de Estudios Latinos, 9, 2009, pp. 35-45.
Tornel Sala, José Luis, “La obligatoriedad del suplemento”, AnMal Electrónica, 20, 2006, pp. 1-24.
Torrego Salcedo, María Esperanza, y Jesús de la Villa Polo, “La oración: concepto, estructura, constituyentes y niveles. Tipos”, en José Miguel Baños (coord. y ed.), Sintaxis latina, Madrid, Centro Superior de Investigaciones Científicas, 2021, pp. 35-72.
Touratier, Christian, Grammaire latine. Introduction linguistique à la langue latine, Paris, Sedes, 2008.
Trask, Robert Lawrence, A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics, London, Routledge, 1993.
Ullman, Berthold, “Latin Word-Order”, The Classical Journal, 14/7, 1919, pp. 404-417.
van Valin, Robert, “Lexical representation and semantic roles”, Exploring the Syntax-Semantics Interface, Cambridge, Cambridge University Press, 2005, pp. 31-67.
van Valin, Robert, “Dative case and oblique subjects”, in Jóhanna Barðdal, Na’ama Pat-El and Stephen Mark Carey (eds.), Non-Canonically Case-Marked Subjects. The Reykjavík-Eyjafjallajökull Papers, Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins, 2018, pp. 115-134.
van Valin, Robert, and Randy LaPolla, “Information Structure”, in Robert van Valin and Randy LaPolla, Syntax. Structure, Meaning and Function, Cambridge, Cambridge University Press, 1997, pp. 199-235. }
Votsch, Wilhelm, Gramática latina, trad. Domingo Miral y López, Barcelona, Labor, 2006 (1912).